АБӮАЛӢ ИБНИ СИНО - ҚУЛЛАИ ТАСХИРНОПАЗИРИ ТАМАДДУНИ ФОРСУ ТОҶИК

Абӯалӣ ибни Сино (дар Шарқ бо унвони муаззами «Шайхурраис» ва дар Ғарб бо номи «Ависенна» машҳур аст) на танҳо ифтихори миллати тоҷик, балки яке аз бузургтарин меъморони тамаддуни башарӣ ва Султони илми ҷаҳонӣ мебошад. Саҳми илмии ӯ дар тамаддуни ҷаҳонӣ чунон амиқ аст, ки усулҳои таҳқиқ, фалсафа ва кашфиёти тиббии ӯ беш аз ним ҳазорсола заминаи пешрафти илми Шарқу Ғарбро ташкил медоданд.

Дар шароити муосир, ки равандҳои ҷаҳонишавӣ ва талошҳои кишварҳои гуногун барои соҳиб шудан ба мероси таърихии дигарон вусъат ёфтааст, ҳифзи ҳувият ва исботи мансубияти миллии Ибни Сино аҳамияти ҳаётан муҳим пайдо мекунад. Бисёре аз доираҳои илмӣ ва фарҳангии кишварҳои дигар мехоҳанд Синоро ба тарзи сунъӣ ба фарҳанги худ бичасбонанд. Маҳз ба ҳамин хотир, имрӯз беш аз ҳар замони дигар зарурат пеш меояд, ки ин нобиғаи ҷаҳониро мавриди таваҷҷуҳ, таҳқиқ ва эҳтироми хос қарор диҳем ва исбот созем, ки ӯ маҳсули ҳавзаи илмиву фарҳангии давлати Сомониён ва фарзанди фарзонаи миллати форсу тоҷик аст.

Муҳити рушду инкишофи илмию адабии ибни Сино фазои ҳукумати илмдӯсту адабпарвари Сомониён буд. Ӯ дар деҳаи Афшана, дар наздикии Бухоро пойтахти давлати Сомониён, ки нахустин давлати мутамаркази тоҷикон дар таърих ба шумор меравад, ба дунё омадааст. Вақте ки табибони дарбор аз табобати амир оҷиз монданд, Синои ҷавонро даъват карданд ва ӯ тавонист шоҳро аз бемории вазнин наҷот диҳад. Амир ба эвази ин хидмат ба Сино тилло ва мансаб пешниҳод кард, аммо Шайхурраис танҳо як чизро хост: иҷозати истифода аз Китобхонаи шоҳии Сомониён.

Пайванди Ибни Сино бо Сомониён як алоқаи оддии ҷуғрофӣ нест; ин пайванди моҳиятӣ, илмӣ ва ҳувиятист. Сомониён замина, китобхона, шароит ва озодии андешаро барои Сино фарҳам оварданд ва Сино бошад, бо тиб ва фалсафаи худ ҷаҳонро тасхир намуда, номи ин сулола ва миллати форсу тоҷикро ҷовидонӣ сохт.

Ибни Синоро метавон меъмори усули илмии муосир номид. Ӯ дар давроне заминаҳои илмиро гузошт, ки Аврупо дар торикии Асрҳои миёна қарор дошт ва илм бештар ҷанбаи назариявӣ ё схоластикиро соҳиб буд. Сино аввалин шуда усули таҷрибавӣ (эмпирикӣ)-ро бо мантиқи ақлӣ пайваст кард ва пойдевори илмии ҳазорсоларо гузошт.

То замони Сино, илм ё сирф назариявии юнонӣ буд (ки ба таҷриба аҳамият намедод) ва ё сирф амалӣ (ки қолабҳои умумии илмиро намесохт). Шайхурраис ин ду ҷабҳаро муттаҳид кард. Ӯ исбот намуд, ки ҳеҷ як хулосаи илмӣ бе таҷриба, мушоҳидаи дақиқ ва санҷиш арзиш надорад. Ин усул баъдан дар Асри Ренессанс (Эҳё) аз ҷониби донишмандони аврупоӣ ҳамчун усули асосии илм қабул карда шуд.

Сино ба низоми дониши башарӣ тартиби нав дод. Ӯ илмҳоро ба се бахши асосӣ тақсим кард:

- Табиатшиносӣ: Бо модда ва ҳаракат сарукор доранд.

-Риёзиёт ва нуҷум: Сохтори ҷаҳонро бо рақам ва шакл меомӯзанд.

- Метафизика ва илми илоҳӣ: Моҳияти ҳастиро таҳқиқ мекунанд.

Ин низомбандӣ ба олимони асрҳои миёна ва давраи Нав имкон дод, ки соҳаҳои илмро ба таври махсусгардонда (специализатсия) омӯзанд.

Маҳсулнокии илмии Ибни Сино дар таърихи башарият камназир аст. Мувофиқи таҳқиқоти сарчашмашиносон, ӯ 488 асари илмӣ навиштааст. Ин рақам нишон медиҳад, ки Сино на танҳо як табиб ё файласуф, балки як донишноманависи бузург (эрудит) буд, ки дар тамоми соҳаҳои дониши замони худ аз тиб, фалсафа, мантиқ, риёзиёт ва нуҷум сар карда, то мусиқӣ, забоншиносӣ ва адабиёт асарҳои бунёдӣ офаридааст. То имрӯз беш аз 240 асари ӯ маҳфуз мондаанд, ки ҳар кадоме саҳифаи тиллоии илми ҷаҳониро ташкил медиҳанд.

Дар миёни садҳо асари Сино, ду шоҳкори бузурги ӯ ҷойгоҳи ҷаҳонӣ доранд, ки таърихи илмро ба куллӣ дигаргун сохтанд. Ин асарҳо барои асрҳои зиёд қолаби тафаккури илмии инсониятро муайян намуданд.

Ин асарро метавон «Инҷили тиббӣ» ё «Конститутсияи тиббии ҷаҳон» номид. «Ал-Қонун» панҷ ҷилди бузургро дар бар мегирад, ки дар онҳо тамоми донишҳои тиббии тозамони Сино (юнонӣ, ҳиндӣ, эронӣ ва арабӣ) ҷамъоварӣ, низомбандӣ ва бо кашфиёти худи ӯ мукаммал карда шудаанд.

Саҳми ҷаҳонии «Ал-Қонун» дар он аст, ки ин китоб дар асри XII ба забони латинӣ тарҷума шуд ва зиёда аз 500 сол дар донишгоҳҳои бонуфузи Аврупо (ба мисли Монпелйе, Болоня, Париж, Лувен) ҳамчун китоби дарсии асосӣ ва ягона омӯзонида мешуд. Ҳеҷ як китоби тиббӣ дар таърихи инсоният ба ин андоза ва барои чунин муддати тӯлонӣ мавриди истифодаи умум қарор нагирифтааст.

Бархӯрди ҷаҳон ба ин асар низ беназир аст. «Шифо» бузургтарин донишномаи фалсафӣ ва илмист, ки аз ҷониби як шахс навишта шудааст. Он бахшҳои мантиқ, табиатшиносӣ, риёзиёт (ҳандаса, ҳисоб, мусиқӣ ва ҳайат) ва метафизикаро дар бар мегирад. Саҳми ин китоб дар он аст, ки Сино ба воситаи он фалсафаи Арастуро аз омехтагиҳо пок кард, онро бо усулҳои нави ақлӣ мукаммал сохт ва ба ҷаҳониён пешкаш намуд. Дар Аврупо ин асар бо номи "Sufficientia" тарҷума шуд ва заминаи фалсафаи схоластикии асримиёнагии Ғарбро гузошт.

Яке аз бузургтарин хидматҳои миллии Ибни Сино, ки мустақиман ба ҳувияти тоҷикии ӯ пайванд мехорад, саҳми ӯ дар зинда нигоҳ доштан ва бой кардани забони форсии тоҷикӣ дар даврони тиллоии Сомониён мебошад. Дар он замон, забони арабӣ забони расмии илм дар тамоми Халлофоти исломӣ ба шумор мерафт ва аксари олимон танҳо ба ин забон менавиштанд. Аммо Ибни Сино бо дарки амиқи аҳамияти забони модарӣ, ба навиштани асарҳои илмӣ бо ин забон пардохт.

«Донишнома» (ё Донишномаи Алоӣ, ки ба номи ҳокими Исфаҳон Алоуддавла навишта шудааст) калонтарин ва муҳимтарин асари фалсафӣ ва илмии Ибни Сино ба забони форсии тоҷикист. Ин асар бахшҳои мантиқ, метафизика, табиатшиносӣ ва риёзиётро дар бар мегирад. Аҳамияти ин асар дар он аст, ки Сино бори аввал исбот намуд, ки забони форсии тоҷикӣ дорои чунон зарфият ва тавоноии азим аст, ки метавонад печидатарин ва дақиқтарин мафҳумҳои фалсафӣ ва риёзиро баён кунад.

Хидмати бузурги Сино дар он аст, ки ӯ барои аввалин бор ба забони форсии тоҷикӣ истилоҳоти илмӣ ва фалсафӣ сохт. Ӯ истилоҳоти арабиву юнониро ба тоҷикӣ тарҷума кард ё калимаҳои нав офарид, ки бисёре аз онҳо то имрӯз дар забони мо зиндаанд. Ин навоварии Сино замина гузошт, ки баъдан донишмандони дигари тоҷик, аз ҷумла Носири Хусрав, Умари Хайём ва Абурайҳони Берунӣ асарҳои худро ба забони модарии худ нависанд ва забони моро аз маҳв шудан дар зери нуфузи арабӣ ҳифз намоянд.

Фалсафаи Ибни Сино то имрӯз ҳамчун яке аз қуллаҳои баландтарини тафаккури инсонӣ эътироф мешавад. Ӯ мактаби фалсафии «Машшоъ» (Перипатетизм)-ро ба авҷи аълоаш расонд ва фалсафаи исломиву шарқиро бо унсурҳои нави ақлонӣ бой кард.

Дар таърихи фалсафаи ҷаҳонӣ ҷараёне бо номи «Ависеннизми лотинии асримиёнагӣ» (Latin Avicennism) вуҷуд дорад. Файласуфони бузурги Аврупо, ба мисли Томас Аквинский (Thomas Aquinas), Алберти Бузург (Albertus Magnus) ва Роҷер Бэкон (Roger Bacon) таҳти таъсири мустақими фалсафаи Сино қарор доштанд. Томас Аквинский дар асарҳои худ садҳо бор ба Ибни Сино истинод оварда, ғояҳои ӯро дар бораи рӯҳ, ҳастӣ ва Худо мавриди истифода қарор додааст.

Яке аз бузургтарин кашфиёти фалсафии Сино, ки фалсафаи ҷаҳониро такон дод, ҷудо кардани мафҳуми «Моҳият» (Essence) аз «Вуҷуд» (Existence) аст. Ӯ исбот кард, ки моҳияти як чиз (чи будани он) ҳатман маънои вуҷуд доштани онро надорад. Ин ғоя заминаи фалсафаи метафизикаи Аврупо ва баъдан ҷараёни Экзистенсиализми асри XX (Сартр, Ҳайдеггер)-ро гузошт.

Саҳми амалии Ибни Сино дар тибби ҷаҳонӣ инқилобӣ ва замонсоз буд. Ӯ бисёр кашфиётеро анҷом дод, ки олимони аврупоӣ танҳо пас аз 700-800 сол бо истифода аз микроскопҳо ва технологияҳои муосир ба онҳо даст ёфтанд.

Асрҳо пеш аз кашфи бактерияҳо ва микробҳо аз ҷониби Луи Пастер, Ибни Сино пешгӯӣ кард, ки бемориҳои сироятӣ тавассути мавҷудоти хеле хурди ноаён, ки дар ҳаво ва об мавҷуданд, паҳн мешаванд. Ӯ навишта буд, ки об ва ҳаво метавонанд интиқолдиҳандаи «зарраҳои сирояткунанда» бошанд. Ин кашфиёти даҳо воқеан пойдевори илми Эпидемиологияи муосирро гузошт. Ӯ ҳамчунин усули Карантин (Чилла)-ро барои пешгирӣ аз паҳншавии вабо ва тоун пешниҳод кард, ки ҷаҳон то имрӯз (аз ҷумла дар давраи пандемияи COVID-19) аз он истифода мебарад.

Ибни Сино дар ҷарроҳии асримиёнагӣ таҳаввулот ба вуҷуд овард. Ӯ аввалин шуда усули заҳкашкунӣ (дренаж)-ро дар ҷароҳатҳо ба кор бурд. Сино исбот кард, ки барои шифо ёфтани ҷароҳати амиқ ва пешгирӣ аз сирояти хун (сепсис), бояд моеъҳои заҳрнок ва фасод (чирк) аз даруни ҷароҳат тавассути заҳкашҳо ё маводҳои махсус ба берун хориҷ карда шаванд. Ин усул имрӯз низ яке аз қоидаҳои тиллоии ҷарроҳии муосир аст.

Дар соҳаи урология, Сино аввалин табибе буд, ки барои бемороне, ки ба маҳбаси пешоб (банд шудани пешоб) гирифтор буданд, усули найчамонӣ (катетеризатсия)-ро ихтироъ ва истифода кард. Ӯ катетерҳои аввалинро аз пӯсти ҳайвоноти мулоим ё металлҳои чандир сохта, ба масона ворид менамуд. Ин навоварии бениҳоят дақиқ ҳаёти ҳазорон беморро аз марги дарднок наҷот дод.

Ибни Сино яке аз аввалин донишмандоне буд, ки дар бораи омосҳои бадсифат (саратон) таҳқиқоти илмӣ анҷом дод. Ӯ дар «Қонун» аввалин шуда дар бораи саратони меъда ва нишонаҳои он навишт. Ӯ қайд кард, ки саратон як усули афзоиши ғайримуқаррарии гӯшт аст, ки решаҳои худро ба узвҳои атроф медарорад ва дар марҳилаҳои аввал дард надорад, аммо табобаташ дар марҳилаҳои дертар қариб ғайриимкон аст. Ин тавсиф бо хулосаҳои онкологияи муосир комилан мувофиқат мекунад.

Ибни Сино тибро ба бахшҳои алоҳидаи тахассусӣ ҷудо кард ва дар ҳар кадоме аз онҳо кашфиёти бунёдӣ намуд.

Сино дар бахши травматология таснифоти мукаммали намудҳои шикасти устухон ва беҷошавии (баромадани) буғумҳоро тартиб дод. Ӯ усулҳои махсуси ба ҷояш андохтан, бастани шинаҳо ва кашиши устухонҳоро нишон дод, ки бисёре аз ин усулҳо (ба мисли усули андохтани устухони китф) то ҳол дар тибби муосир бо номи «усули Ависенна» истифода мешаванд.

Дар соҳаи чашмпизишкӣ, Сино сохтори чашмро бо дақиқии беназир тасвир кард. Ӯ аввалин шуда:

- Мушакҳои чашм ва вазифаи онҳоро дар ҳаракати гавҳар шарҳ дод.

- Сохтори канали ашк-ро кашфу тавсиф намуд ва нишон дод, ки чӣ гуна ашк аз чашм ба бинӣ мерезад.

-Сабаби бемории оби марворид (катаракта)-ро шарҳ дода, усули ҷарроҳии онро тавассути сӯзан пешниҳод кард.

Сино сохти анатому-физиологии гӯш ва биниро дақиқ таҳқиқ кард. Ӯ нишон дод, ки чӣ гуна мавҷҳои овоз тавассути пардаи гӯш ва устухончаҳои дарунӣ ба асаби шунавоӣ интиқол меёбанд. Ӯ ҳамчунин усулҳои табобати илтиҳоби гулӯ (ангина) ва тарзи дурусти гирифтани бодомчаҳои гулӯро (тонзиллэктомия) тавсиф кардааст.

Ҷойгоҳи ҷаҳонии Ибни Сино бо гузашти асрҳо на танҳо кам нашудааст, балки арзиши бештар пайдо мекунад. Ӯро дар таърих бо унвони ҷаҳонии «Падари табибон» (Father of Medicine) мешиносанд. Хидмати бузурги ӯ дар он буд, ки ӯ ба тиб рӯҳи илмӣ бахшид. Ӯ тибро аз ҷодугарӣ, хурофот ва дидгоҳҳои динии асримиёнагӣ ҷудо карда, ба як илми сирф таҷрибавӣ ва ақлӣ табдил дод.

Ибни Сино бо китоби «Ал-Қонун»-и худ башариятро дар тӯли 600 сол табобат кард ва бо «Шифо»-и худ ақли инсонҳоро аз ҷаҳолат раҳо намуд. Эътирофи ӯ аз ҷониби созмонҳои ҷаҳонӣ, аз ҷумла ЮНЕСКО, ва гузоштани ҳайкалҳои ӯ дар донишгоҳҳои бонуфузи Аврупо ва Амрико, гувоҳи он аст, ки ӯ ба тамоми инсоният тааллуқ дорад.

Хулоса ин, ки Абӯалӣ ибни Сино ҳамчун яке аз бузургтарин меъморони тамаддуни башарӣ ва қуллаи тафаккури илмии ҷаҳонӣ, маҳсули асили ҳавзаи илмию фарҳангии давлати Сомониён ва фарзанди фарзонаи миллати форсу тоҷик мебошад, ки саҳми инқилобии ӯ дар таърихи инсоният бемисол ва инкорношуданст. Шоҳкорҳои бунёдии ӯ на танҳо Аврупоро дар Асрҳои миёна аз торикии хурофот раҳо карда, балки қолаби тафаккури башариро барои асрҳо пайрезӣ намуд. Ба ҳамин хотир, дар поён таъкид мегардад, ки ҳар гуна талошҳои сохтагии кишварҳои дигар барои соҳиб шудани ин мероси бузурги миллӣ комилан беасар буда, ҷойгоҳи ӯ ҳамчун падари фалсафа ва тибби ҷаҳонӣ дар оғӯши фарҳанги форсу тоҷик ҷовидон боқӣ хоҳад монд.

Ғуломов Зафархуҷа Саидбекович, н.и.т. дотсенти кафедраи оториноларингологияи ба номи Ю.Б.Исхоки МДТ (ДДТТ ба номи Абӯалӣ ибни Сино)

Абдулбосит Саъдулло, н.и.с. (PhD), дотсенти кафедраи сиёсатшиносӣ ва робита бо ҷомеаи Академияи идоракунии давлатии назди Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон