ИСТИҚЛОЛ ВА РУШДИ ИҚТИСОДИ МИЛЛӢ: ОМИЛҲО, ДАСТОВАРДҲО ВА ДУРНАМО
Истиқлоли давлатӣ барои ҳар як миллат на танҳо арзиши сиёсӣ, балки заминаи асосии рушди иқтисодӣ, иҷтимоӣ ва фарҳангӣ ба ҳисоб меравад. Барои Ҷумҳурии Тоҷикистон ба даст овардани истиқлолият дар соли 1991 оғози марҳилаи нави таърихӣ гардид, ки дар он давлат имкони муайян намудани самтҳои мустақили сиёсати иқтисодӣ ва рушди миллиро соҳиб шуд. Дар тӯли солҳои истиқлолият Тоҷикистон, сарфи назар аз мушкилоти ибтидоии гузариш ба иқтисоди бозорӣ ва оқибатҳои ҷанги шаҳрвандӣ, тавонист заминаҳои устувори рушди иқтисодиро фароҳам оварад.
Тавре ки Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ – Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон таъкид намудаанд: «Истиқлолият барои халқи тоҷик бузургтарин дастоварди таърихӣ ва сарчашмаи ҳамаи пешрафту муваффақиятҳои мост.» Ин сухан аҳамияти истиқлолиятро ҳамчун омили асосии рушду тараққиёти кишвар равшан ифода менамояд.
Бо ба даст овардани истиқлолият Тоҷикистон имконият пайдо кард, ки сиёсати иқтисодии худро мустақилона амалӣ намояд. Дар солҳои аввали истиқлолият иқтисодиёти кишвар бо мушкилоти ҷиддӣ рӯ ба рӯ гардид. Коҳиши истеҳсолот, қатъ гардидани робитаҳои иқтисодии собиқ Иттиҳоди Шӯравӣ ва бесуботии сиёсӣ ба рушди иқтисодӣ таъсири манфӣ расониданд.
Бо вуҷуди ин, пас аз барқарор гардидани сулҳу субот, ислоҳоти иқтисодӣ тадриҷан амалӣ гардиданд. Гузариш ба иқтисоди бозорӣ, рушди соҳибкорӣ, ҷалби сармоягузорӣ ва ташаккули низоми муосири молиявӣ барои рушди иқтисоди миллӣ шароити мусоид фароҳам оварданд.
Иқтисоддони маъруф Адам Смит таъкид кардааст: «Шукуфоии миллатҳо аз озодии иқтисодӣ ва фаъолияти самараноки инсонҳо вобаста аст.» Ин андеша нишон медиҳад, ки мустақилияти сиёсӣ ва иқтисодӣ барои пешрафти давлат аҳамияти ҳалкунанда доранд.
Дар солҳои истиқлолият Тоҷикистон ба як қатор дастовардҳои назаррас ноил гардид. Пеш аз ҳама, рушди инфрасохтори миллӣ ба таъмин намудани пешрафти иқтисодӣ мусоидат намуд. Сохтмони роҳҳо, нақбҳо, пулҳо ва хатҳои нави интиқоли неруи барқ имконият доданд, ки минтақаҳои гуногуни кишвар бо ҳам пайваст шаванд ва фаъолияти иқтисодӣ густариш ёбад.
Яке аз самтҳои муҳимми сиёсати иқтисодӣ расидан ба истиқлолияти энергетикӣ мебошад. Ба истифода додани неругоҳҳои барқи обӣ ва татбиқи лоиҳаҳои бузурги энергетикӣ иқтидори истеҳсоли неруи барқро зиёд намуд. Дар ин замина, сохтмони Неругоҳи барқи обии Роғун ҳамчун лоиҳаи стратегии миллӣ аҳамияти махсус дорад.
Ҳамзамон, рушди бахши хусусӣ ва соҳибкорӣ яке аз омилҳои асосии рушди иқтисоди миллӣ гардид. Имрӯз ҳазорҳо субъектҳои соҳибкорӣ дар истеҳсолот, хизматрасонӣ ва савдо фаъолият намуда, дар таъмини аҳолӣ бо ҷойҳои корӣ саҳми назаррас мегузоранд.
Тибқи андешаи иқтисоддони амрикоӣ Пол Самуэлсон: «Рушди иқтисодӣ на танҳо афзоиши истеҳсолот, балки беҳтар шудани сифати зиндагии мардум мебошад.» Аз ин нуқтаи назар, беҳтар гардидани сатҳи зиндагии аҳолӣ, рушди маориф, тандурустӣ ва инфрасохтори иҷтимоӣ аз ҷумлаи натиҷаҳои муҳими сиёсати иқтисодии даврони истиқлол ба шумор мераванд.
Дар шароити муосир саноатикунонии босуръати кишвар ҳамчун ҳадафи чоруми стратегӣ муайян гардидааст. Ҳадафи асосӣ аз иқтисодиёти аграрӣ-саноатӣ ба иқтисодиёти саноатӣ гузаштан ва баланд бардоштани рақобатпазирии иқтисоди миллӣ мебошад.
Таъсиси корхонаҳои нави истеҳсолӣ, рушди саноати сабук, коркарди маҳсулоти кишоварзӣ, саноати кӯҳӣ ва металлургӣ барои зиёд намудани ҳаҷми маҳсулоти ватанӣ ва содироти он мусоидат менамояд. Ин раванд имконият медиҳад, ки вобастагӣ аз воридоти баъзе молҳо коҳиш ёфта, иқтидори иқтисодии давлат боз ҳам таҳким ёбад.
Тавре ки иқтисоддони олмонӣ Фридрих Лист навиштааст: «Қудрати иқтисодии миллат дар рушди истеҳсолоти миллӣ таҷассум меёбад.» Ин андеша барои Тоҷикистон низ аҳамияти муҳим дошта, рушди саноати миллӣ ҳамчун омили муҳими амнияти иқтисодӣ арзёбӣ мегардад.
Бо вуҷуди дастовардҳои назаррас, иқтисоди миллии Тоҷикистон ҳанӯз бо як қатор мушкилот рӯ ба рӯ мебошад. Баланд бардоштани рақобатпазирии маҳсулоти ватанӣ, ҷорӣ намудани технологияҳои муосир, рушди иқтисоди рақамӣ, омодасозии кадрҳои баландихтисос ва ҷалби сармоягузории хориҷӣ аз ҷумлаи масъалаҳои муҳими рӯз мебошанд.
Дар шароити ҷаҳонишавӣ истифодаи самараноки захираҳои табиӣ ва инсонӣ, рушди иқтисоди «сабз» ва инноватсия метавонад барои рушди устувори иқтисодӣ заминаи боэътимод фароҳам оварад.
Коршиносони иқтисодӣ таъкид менамоянд, ки иқтисоди донишбунёд ва истифодаи технологияҳои рақамӣ дар даҳсолаҳои оянда ба яке аз омилҳои асосии рақобатпазирии давлатҳо табдил хоҳанд ёфт. Аз ин рӯ, рушди сармояи инсонӣ ва баланд бардоштани сатҳи донишҳои касбӣ вазифаи муҳим ба ҳисоб меравад.
Хулоса, Истиқлолияти давлатӣ барои Ҷумҳурии Тоҷикистон имконият фароҳам овард, ки роҳи мустақили рушди сиёсӣ ва иқтисодиро интихоб намояд. Дар натиҷаи татбиқи сиёсати созанда ва ислоҳоти иқтисодӣ кишвар ба дастовардҳои назаррас дар соҳаҳои энергетика, нақлиёт, саноат, соҳибкорӣ ва инфрасохтор ноил гардид.
Имрӯз рушди иқтисоди миллӣ ҳамчун кафили таҳкими истиқлолияти давлатӣ ва беҳбудии зиндагии мардум аҳамияти махсус дорад. Таҷрибаи солҳои истиқлол нишон медиҳад, ки сулҳу субот, ваҳдати миллӣ, истифодаи оқилонаи захираҳо ва рушди сармояи инсонӣ омилҳои асосии пешрафти давлат мебошанд.
Чунонки Пешвои миллат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон таъкид намудаанд: «Ояндаи дурахшони Тоҷикистон аз меҳнати содиқона, донишу маърифат ва масъулияти ҳар як шаҳрванди кишвар вобаста аст.»
Аз ин рӯ, ҳифзи дастовардҳои истиқлолият ва рушди минбаъдаи иқтисоди миллӣ вазифаи муқаддаси ҳар як шаҳрванди ватандӯст буда, барои пешрафти устувори Тоҷикистон аҳамияти сарнавиштсоз дорад.
Маҳмадшо Досиев, д.и.и., профессори кафедраи идораи молияи давлатӣ ва иқтисоди рақамии Академия