ТАРБИЯИ КӮДАКОН ДАР РӮҲИЯИ ҲУВИЯТИ МИЛЛӢ

«Кӯдакон сарвати муҳимтарин ва ояндаи неки имрӯзу фардои миллат мебошанд. Хусусан, солимии кӯдакон ояндаи миллат буда, таъмини ҳуқуқҳо, ҳифзи саломатӣ ва рушди солимии онҳо вазифаи аввалиндараҷаи давлат ва ҷомеа мебошад».

Эмомалӣ Раҳмон

Ҳар миллате, ки ба тарбияи насли наврас диққати ҷиддӣ медиҳад, дар асл барои ояндаи худ замина мегузорад. Кӯдакон ворисони фарҳанг, таърих ва арзишҳои маънавии ҷомеа мебошанд. Аз ҳамин сабаб, масъалаи тарбияи кӯдакон дар рӯҳияи ҳувияти миллӣ яке аз масъалаҳои муҳимми замони муосир ба ҳисоб меравад. Ҳувияти миллӣ асоси худшиносии ҳар инсон ва ҳар миллат мебошад. Бидуни ҳувият, ҷомеа қобилияти нигоҳ доштани арзишҳои худро аз даст медиҳад. Аз ин рӯ, тарбияи кӯдак бояд на танҳо ба рушди ҷисмонӣ ва зеҳнӣ, балки ба ташаккули худшиносии миллӣ низ равона гардад.

Файласуфи бузурги Юнони Қадим Арасту таъкид мекард, ки сарнавишти давлат аз тарбияи шаҳрвандонаш вобаста аст. Ин андеша то имрӯз аҳамияти худро гум накардааст. Кӯдакони имрӯз шаҳрвандони фаъоли фардои ҷомеа хоҳанд шуд. Агар онҳо дар рӯҳияи масъулиятшиносӣ ва худшиносӣ тарбия ёбанд, ҷомеа низ устувор хоҳад буд. Агар тарбия заиф бошад, рушди ҷомеа низ бо мушкилот рӯ ба рӯ мегардад. Бинобар ин, тарбия масъалаи шахсӣ набуда, аҳамияти умумимиллӣ дорад.

Аз дидгоҳи фалсафӣ, ҳувият ҷавоби инсон ба саволи «Ман кистам?» мебошад. Ҳувияти миллӣ бошад, ҷавоби инсон ба саволи «Ман ба кадом миллат ва фарҳанг тааллуқ дорам?» аст. Ин саволҳо инсонро бо таърих ва ҷомеаи худ мепайвандад. Миллатҳое, ки ҳувияти қавӣ доранд, одатан дар баробари таҳдидҳои беруна устувортар мебошанд. Ҳувият ҳамчун сипари маънавии миллат амал мекунад. Он наслҳоро бо ҳам пайваст менамояд. Он хотираи таърихиро нигоҳ медорад. Он фарҳангро аз нестшавӣ муҳофизат мекунад.

Афлотун дар замони худ таъкид менамуд, ки тарбияи дуруст асос барои ҷомеаи одилона мебошад. Ӯ бар он назар буд, ки давлат бояд ба масъалаи тарбияи ҷавонон аҳаммияти аввалиндараҷа диҳад. Ин ақида имрӯз низ аҳамияти амалӣ дорад. Ҷомеаи муосир низ ба шаҳрвандони дорои маърифати баланд ниёз дорад. Ин гуна шаҳрвандон маҳз дар раванди тарбияи дуруст ташаккул меёбанд. Аз ин рӯ, сармоягузорӣ ба тарбияи кӯдак сармоягузорӣ ба ояндаи миллат мебошад.

Забони модарӣ муҳимтарин пояи ҳувияти миллӣ ба шумор меравад. Забон танҳо воситаи муошират нест. Забон нигаҳдорандаи таърих, фарҳанг ва тафаккури миллат мебошад. Тавассути забон кӯдак ҷаҳонро мешиносад. Тавассути забон ӯ арзишҳои фарҳангиро аз худ мекунад. Тавассути забон ӯ ба ҷомеаи худ мепайвандад. Агар забон заиф гардад, ҳувияти миллӣ низ осеб мебинад. Аз ҳамин ҷиҳат, эҳтиром ба забони давлатӣ бояд аз овони кӯдакӣ оғоз шавад.

Абӯнасри Форобӣ инсонро мавҷуди иҷтимоӣ медонист. Ӯ бар ин назар буд, ки камолоти инсон танҳо дар ҷомеа имконпазир аст. Ҷомеа бошад, бе арзишҳои муштарак вуҷуд дошта наметавонад. Яке аз муҳимтарин арзишҳои муштарак ҳувияти миллӣ мебошад. Маҳз ҳамин арзиш инсонҳоро ба як ҷомеа муттаҳид месозад. Аз ин рӯ, тарбияи кӯдак бояд дар рӯҳияи эҳтиром ба арзишҳои миллӣ сурат гирад.

Таърих низ дар ташаккули ҳувияти миллӣ нақши бузург дорад. Миллате, ки таърихи худро намедонад, ояндаи худро низ дуруст сохта наметавонад. Шиносоии кӯдакон бо шахсиятҳои таърихӣ ҳисси ифтихори миллиро тақвият мебахшад. Қаҳрамонони миллӣ намунаҳои ибрат мебошанд. Онҳо ба кӯдакон дарси ҷасорат, садоқат ва масъулият медиҳанд. Омӯзиши таърих эҳсоси тааллуқ ба миллатро мустаҳкам мекунад. Аз ҳамин сабаб, таълими таърих бояд бо сифати баланд ба роҳ монда шавад.

Абӯалӣ ибни Сино таъкид мекард, ки тарбия бояд аз солҳои аввали зиндагӣ оғоз гардад. Ӯ муҳити оиларо омили асосии ташаккули шахсият медонист. Воқеан ҳам, нахустин мактаби кӯдак оила мебошад. Кӯдак аввалин арзишҳоро маҳз аз оила меомӯзад. Ӯ тарзи муносибат бо дигаронро дар оила аз худ мекунад. Ӯ эҳтиром ба калонсолонро дар оила меомӯзад. Ӯ муҳаббат ба Ватанро низ пеш аз ҳама дар оила эҳсос менамояд.

Нақши падару модар дар тарбияи ҳувияти миллӣ ниҳоят муҳим аст. Кӯдак бештар аз гуфтор, аз рафтори онҳо меомӯзад. Агар волидон ба фарҳанг ва арзишҳои миллӣ эҳтиром дошта бошанд, фарзандон низ ҳамин гуна тарбия меёбанд. Агар волидон китобхон бошанд, кӯдак низ ба дониш майл мекунад. Агар онҳо ватандӯст бошанд, фарзанд низ ҳамин сифатҳоро қабул менамояд. Бинобар ин, тарбияи кӯдак пеш аз ҳама аз тарбияи худи волидон оғоз мегардад.

Имом Ғаззолӣ таъкид мекард, ки қалби кӯдак ҳамчун гавҳари пок аст. Ба андешаи ӯ, ҳар чизе ки дар кӯдакӣ ҷой дода шавад, дар ташаккули шахсияти инсон нақши ҳалкунанда мебозад. Ин андеша имрӯз аз ҷониби илми психология низ тасдиқ мегардад. Солҳои аввали ҳаёт дар ташаккули арзишҳои инсонӣ аҳамияти бузург доранд. Аз ин рӯ, кӯдак бояд дар муҳити солими маънавӣ ба воя расад.

Муассисаҳои таълимӣ низ дар ташаккули ҳувияти миллӣ нақши калидӣ доранд. Мактаб танҳо ҷойи омӯзиши фанҳо нест. Мактаб маркази ташаккули шахсият мебошад. Дар мактаб кӯдак муносибатҳои иҷтимоиро меомӯзад. Дар мактаб ӯ масъулиятшиносӣ ва интизомро аз худ мекунад. Дар мактаб ӯ ба арзишҳои шаҳрвандӣ ошно мегардад. Аз ҳамин сабаб, омӯзгорон масъулияти бузурги маънавӣ доранд.

Омӯзгор танҳо интиқолдиҳандаи дониш нест. Ӯ тарбиятгар низ мебошад. Сухан ва рафтори омӯзгор метавонад ба ҷаҳонбинии кӯдак таъсири амиқ расонад. Аз ҳамин рӯ, омӯзгор бояд намунаи ахлоқи ҳамида бошад. Ӯ бояд ҳисси ватандӯстӣ ва худшиносиро дар хонандагон тақвият диҳад. Ӯ бояд арзишҳои фарҳангиро ҳифз намояд. Ӯ бояд ҷавононро барои зиндагии мустақил омода созад.

Жан-Жак Руссо мегуфт, ки ҳадафи тарбия омода сохтани инсони комил аст. Инсоне, ки дорои ахлоқи нек аст, бодониш ва масъулиятнок мебошад. Ҷомеа на танҳо ба мутахассисони хуб, балки ба инсонҳои хуб ниёз дорад. Маҳз ҳамин гуна инсонҳо метавонанд ҷомеаи солимро бунёд намоянд.

Дар асри ҷаҳонишавӣ масъалаи ҳувияти миллӣ аҳамияти бештар пайдо кардааст. Имрӯз иттилоот сарҳад намешиносад. Кӯдакон аз хурдӣ ба фазои ҷаҳонии иттилоотӣ ворид мегарданд. Ин раванд ҳам имконият дорад ва ҳам хатар. Аз як тараф, он ба дастрасии дониш мусоидат мекунад. Аз тарафи дигар, метавонад боиси заифшавии баъзе арзишҳои миллӣ гардад. Аз ин рӯ, кӯдак бояд қобилияти фарқ кардани арзишҳои судманд ва зарароварро дошта бошад. Технологияҳо бояд ба воситаи рушди маърифат табдил ёбанд. Онҳо набояд ҷойгузини арзишҳои миллӣ гарданд. Ҳадаф аз тарбия ҷудо кардани кӯдак аз ҷаҳон нест. Ҳадаф омода кардани ӯ барои зиндагӣ дар ҷаҳони муосир мебошад

Ватандӯстӣ яке аз унсурҳои муҳимми ҳувияти миллӣ мебошад. Ватандӯстӣ танҳо эҳсос нест. Ватандӯстӣ масъулият аст. Ватандӯстӣ омодагӣ барои хизмат ба ҷомеа мебошад. Ватандӯстӣ эҳтиром ба қонун ва манфиатҳои миллӣ мебошад. Кӯдак бояд дарк намояд, ки пешрафти кишвар аз саҳми ҳар шаҳрванд вобаста аст. Арзишҳои миллӣ набояд ҳамчун мероси гузашта фаҳмида шаванд. Онҳо бояд ҳамчун сармояи маънавии оянда арзёбӣ гарданд. Миллатҳое, ки арзишҳои худро ҳифз мекунанд, одатан устувортар мебошанд. Онҳо беҳтар метавонанд ба тағйироти замон мутобиқ шаванд. Зеро онҳо пояҳои устувори маънавӣ доранд. Ҳувияти миллӣ чунин поя мебошад.

Ҷумҳурии Тоҷикистон ба масъалаи тарбияи насли наврас таваҷҷуҳи махсус зоҳир менамояд. Сиёсати давлатӣ ба рушди маърифат ва худшиносии миллӣ равона шудааст. Ин сиёсат барои таҳкими ваҳдати миллӣ низ аҳамияти калон дорад. Насли ҷавон бояд идомадиҳандаи арзишҳои миллӣ бошад. Он бояд дар ҳифзи фарҳанг ва забони миллӣ саҳм гузорад. Он бояд масъулияти худро дар назди ҷомеа дарк намояд.

Тарбияи кӯдакон дар рӯҳияи ҳувияти миллӣ яке аз муҳимтарин вазифаҳои ҷомеаи муосир мебошад. Ояндаи миллат аз сифати тарбияи насли наврас вобаста аст. Кӯдакони имрӯз созандагони фардои кишвар мебошанд. Агар онҳо дар рӯҳияи худшиносӣ, ватандӯстӣ ва масъулиятшиносӣ тарбия ёбанд, ҷомеа низ рушд хоҳад кард. Агар онҳо арзишҳои миллиро ҳифз намоянд, миллат низ пойдор хоҳад монд. Ҳувияти миллӣ на танҳо мероси гузашта, балки кафолати оянда мебошад. Аз ҳамин рӯ, тарбияи кӯдакон дар рӯҳияи ҳувияти миллӣ бояд ҳамеша яке аз афзалиятҳои асосии давлат, ҷомеа, мактаб ва оила бошад. Маҳз тавассути чунин тарбия метавон насли донишманд, худшинос, ватандӯст ва созандаро ба камол расонд. Чунин насл тавоно хоҳад буд, арзишҳои миллиро ҳифз намуда, ҳамзамон дар рушди тамаддуни ҷаҳонӣ саҳми арзанда гузорад. Ин рисолати бузурги ҳар ҷомеаи пешрафта ва ҳар миллати соҳибфарҳанг мебошад.

Фаридун Буриев, донишҷӯйи курси 3-юми Академия, ғолиби ҷойи аввал дар олимпиадаи ҷумҳуриявӣ аз фанни фалсафа